Jeśli wpisujesz w wyszukiwarkę pytanie, czy u podstaw Twoich trudności leży ADHD czy autyzm, najpewniej nie robisz tego z nudów. Zwykle za tym pytaniem stoi coś bardzo konkretnego: chroniczne przeciążenie, poczucie głębokiego niedopasowania społecznego, wewnętrzny chaos i wkurzające wrażenie, że im więcej czytasz, tym mniej wiesz. To uczucie ma swoje uzasadnienie w neuropsychologii.

Choć oba te profile stanowią odrębne zaburzenia neurorozwojowe, obszary nakładania się ich objawów są tak duże, że mogą realnie komplikować obraz kliniczny i opóźniać trafną diagnozę. Co więcej, współczesna nauka oficjalnie potwierdza, że mogą one współwystępować u jednej osoby, tworząc unikalną i złożoną konfigurację cech – czyli objawy AuDHD.

Co łączy profile neurorozwojowe? Trudności wykonawcze i sensoryczne

To, co najczęściej wprowadza chaos informacyjny, to powierzchowne podobieństwo zachowań w codziennym życiu. W obu profilach neurorozwojowych pacjenci zgłaszają głębokie deficyty funkcji wykonawczych. Przejawiają się one trudnościami z organizacją czasu, planowaniem długoterminowym, elastycznym przełączaniem się między zadaniami oraz ogólną regulacją uwagi i energii. Zarówno osoby z ADHD, jak i osoby w spektrum autyzmu doświadczają wycieńczającego przebodźcowania sensorycznego (wrażliwości na dźwięki, światło czy faktury) oraz trudności w komunikacji społecznej.
Z zewnątrz zachowanie może wyglądać niemal identycznie: ktoś przerywa rozmówcy, gubi wątek w dyskusji, szybko męczy się w grupie ludzi lub sprawia wrażenie osoby, która nie nadąża za dynamiką sytuacji. Jednak identyczny efekt nie oznacza tego samego źródła problemu. W neuropsychologii zawsze kluczowa jest analiza mechanizmu – musimy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego układ nerwowy reaguje w dany sposób, a nie tylko jak się zachowuje. 

ADHD a autyzm – gdzie leży sedno różnicy?

Aby precyzyjnie rozróżnić te dwa profile, warto spojrzeć na nie przez pryzmat oficjalnych kryteriów diagnostycznych (np. wytycznych NICE) oraz mechanizmów poznawczych. O ile relacja ADHD a autyzm opiera się na wielu punktach wspólnych, to jądro trudności w każdym z tych stanów jest zlokalizowane gdzie indziej.

Komunikacja społeczna i relacje

● W ADHD trudności w relacjach najczęściej wynikają z impulsywności, nieuwagi i problemów z organizacją myśli. Osoba z ADHD bardzo chce nawiązać kontakt, ale gubi się, bo nieświadomie przerywa, zapomina o ustaleniach lub rozprasza się bodźcami zewnętrznymi.
● W autyzmie wyzwanie dotyczy przede wszystkim trudności z wzajemnością społeczną, intuicyjną interpretacją komunikacji niewerbalnej (mowy ciała, tonu głosu) oraz elastycznym dostosowaniem się do kontekstu społecznego i niepisanych reguł. Trudność leży w samym odczytywaniu i budowaniu relacji, a nie tylko w utrzymaniu na nich uwagi.

 

Potrzeba struktury a elastyczność zachowania

Kolejna kluczowa różnica dotyczy przetwarzania rzeczywistości i rutyny. W czystym obrazie ADHD dominuje chaos, trudność w utrzymaniu narzuconej struktury i ciągłe poszukiwanie nowości oraz stymulacji (wynikające z gospodarki dopaminowej). W
spektrum autyzmu z kolei fundamentem jest potrzeba wysokiej przewidywalności, silny dyskomfort przy nagłych zmianach, obecność sztywnych lub powtarzalnych zachowań oraz głębokie, wysoce skoncentrowane zainteresowania.

Czy można mieć ADHD i autyzm jednocześnie?

Odpowiedź brzmi: tak. I nie jest to chwilowa moda z mediów społecznościowych, lecz fakt medyczny. Od czasu opublikowania klasyfikacji DSM-5 lekarze i psycholodzy mogą oficjalnie stawiać formalną podwójną diagnoza ADHD i ASD.
Badania epidemiologiczne pokazują, że to współwystępowanie jest zaskakująco częste. Przeglądy naukowe szacują, że od 15% do nawet 50% dorosłych z ADHD wykazuje cechy autystyczne lub spełnia pełne progi diagnostyczne ASD. W drugą stronę zależność ta jest równie silna – od 15% do 35% dorosłych osób w spektrum autyzmu spełnia kryteria diagnostyczne ADHD.

 

Czym jest i jak się przejawia popularne AuDHD?

W przestrzeni internetowej oraz w literaturze samopomocowej wykształciło się pojęcie AuDHD. Warto wyraźnie podkreślić, że nie jest to żadna nowa, formalna kategoria diagnostyczna w medycznych podręcznikach. To neologizm, chętnie używany jako skrótowe określenie na jednoczesne ADHD i autyzm u dorosłych.
Kiedy te dwa profile współwystępują, pacjent nie doświadcza „połowy ADHD i połowy autyzmu”. Wynikiem tego połączenia jest unikalna, znacznie bardziej złożona dynamika kliniczna, która generuje większe obciążenie w codziennym funkcjonowaniu niż pojedyncze rozpoznanie.

 

AuDHD – objawy u dorosłych i ukryte konflikty potrzeb

Osoby identyfikujące u siebie AuDHD objawy opisują często jako życie w stanie permanentnego konfliktu wewnętrznego między dwoma sprzecznymi programami w jednym mózgu:
● Autystyczna część neurobiologii desperacko potrzebuje rutyny, ścisłego planu, ciszy i pełnej przewidywalności, aby uniknąć lęku.
● Część związana z ADHD nienawidzi tej samej rutyny, nudzi się nią po kilku dniach i nieustannie sabotuje plany, szukając nowej, silnej stymulacji.
W praktyce u dorosłych objawy AuDHD mogą manifestować się jako potężna rozpraszalność i chaos połączone z jednoczesnym cierpieniem, gdy cokolwiek zakłóci zaplanowany harmonogram. Osoba taka może doskonale maskować swoje trudności społeczne (co jest typowe dla obu profili), płacąc za to ekstremalnym wyczerpaniem i regularnymi stanami załamania (meltdown) lub wycofania (shutdown) po okresach intensywnej aktywności. Pojawia się trwająca od dzieciństwa historia „dziwnego niedopasowania”, która nigdy w pełni nie układała się w ramy samego ADHD ani samego spektrum autyzmu.

 

Dlaczego tak łatwo o pomyłkę i jak wygląda rzetelna diagnoza?

Nakładanie się objawów jest udowodnione naukowo. Badania z użyciem standaryzowanego protokołu ADOS-2 wykazały, że dorośli z ADHD mogą uzyskiwać istotnie podwyższone wyniki w skalach autystycznych, wykazując w badaniu testowym wiele podobieństw z osobami z ASD. To pokazuje, dlaczego pojedynczy test z internetu lub sam kwestionariusz wypełniony w gabinecie może pacjenta bardziej wprowadzić w błąd niż cokolwiek wyjaśnić.
Zgodnie z międzynarodowymi standardami NICE, diagnoza żadnego z tych zaburzeń nie może opierać się wyłącznie na punktacji ze skal przesiewowych czy pojedynczej obserwacji. Dobra, rzetelna diagnostyka neuropsychologiczna u dorosłych musi być procesem kompleksowym. W moim gabinecie w Tychach proces ten opiera się na:
1. Pełnej ocenie klinicznej, psychospołecznej i analizie stanu psychicznego.
2. Szczegółowym wywiadzie dotyczącym historii rozwojowej od wczesnego dzieciństwa (kluczowe jest wykazanie ciągłości cech).
3. Analizie funkcjonowania w różnych środowiskach oraz – jeśli to możliwe – danych od bliskich lub z dokumentacji szkolnej.
4. Wykorzystaniu formalnych, złotych standardów diagnostycznych w celu precyzyjnego różnicowania.
Celem tego procesu nie jest szybkie przyklejenie etykiety, ale uporządkowanie, które trudności wynikają z jakiego mechanizmu i jak optymalnie zaplanować wsparcie. Jeśli czujesz, że ta złożona mozaika cech dotyczy Ciebie, zapraszam do kontaktu w celu omówienia profesjonalnej ścieżki diagnostycznej (link wewnętrzny: kontakt).

Treści zawarte w artykule mają charakter wyłącznie edukacyjno-informacyjny i nie zastępują profesjonalnej porady lekarskiej, psychologicznej ani indywidualnego procesu diagnostycznego.