Podejrzewasz spektrum autyzmu u dziecka lub nastolatka?
Prowadzę diagnozę psychologiczną w kierunku spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży, opartą na szczegółowym wywiadzie rozwojowym, analizie codziennego funkcjonowania oraz standaryzowanych narzędziach diagnostycznych, m.in. ADI-R i ADOS-2.
W procesie diagnostycznym interesuje mnie nie pojedynczy wynik testu, lecz całościowy obraz rozwoju i funkcjonowania dziecka – sposób komunikowania się, budowania relacji, reagowania na zmiany, wzorce zainteresowań i zachowania oraz funkcjonowanie sensoryczne.
Kiedy warto rozważyć diagnozę spektrum autyzmu?
Pojedyncza cecha, trudność społeczna czy potrzeba rutyny nie oznaczają autyzmu. Znaczenie ma wzorzec funkcjonowania obecny w rozwoju dziecka oraz jego wpływ na codzienne życie.
Warto rozważyć konsultację diagnostyczną, jeśli dziecko lub nastolatek:
- ma trudności z nawiązywaniem, rozumieniem lub podtrzymywaniem relacji z rówieśnikami,
- ma trudność z odczytywaniem niepisanych zasad społecznych, intencji lub zachowań innych osób,
- komunikuje się w sposób bardzo dosłowny albo ma trudność z prowadzeniem wzajemnej rozmowy,
- silnie potrzebuje przewidywalności i trudno radzi sobie z nieoczekiwanymi zmianami,
- ma intensywne, zawężone zainteresowania lub dużą potrzebę wykonywania określonych czynności w podobny sposób,
- wykazuje powtarzalne wzorce zachowania, ruchu lub aktywności,
- reaguje szczególnie intensywnie albo słabo na dźwięki, dotyk, zapachy, światło, temperaturę czy inne bodźce,
- doświadcza dużego zmęczenia lub przeciążenia po sytuacjach społecznych,
- ma trudności, które stały się bardziej widoczne wraz ze wzrostem wymagań społecznych i szkolnych.
U części dzieci i młodzieży, zwłaszcza tych o dobrych możliwościach poznawczych i językowych, obraz może być mniej oczywisty. Mogą one wypracowywać strategie pozwalające dostosowywać zachowanie do oczekiwań otoczenia, dlatego sama powierzchowna obserwacja nie zawsze wystarcza do oceny ich funkcjonowania.
Jak wygląda diagnoza autyzmu u dzieci i młodzieży?
Diagnoza jest procesem. Nie opiera się na jednym badaniu. Narzędzia dostarczają ważnych informacji, ale powinny być interpretowane w kontekście historii rozwoju oraz całego obrazu klinicznego.
1
Wywiad i historia rozwoju
Proces rozpoczynam od zebrania informacji dotyczących rozwoju dziecka oraz aktualnych trudności. Analizujemy m.in. rozwój komunikacji, relacji społecznych, zabawy, zainteresowań, zachowania, reakcji sensorycznych, potrzeby rutyny oraz funkcjonowania w domu i środowisku edukacyjnym.
2
ADI-R – pogłębiony wywiad rozwojowy
ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised) jest ustrukturyzowanym wywiadem przeprowadzanym z rodzicem lub inną osobą bardzo dobrze znającą historię rozwoju dziecka. Pozwala szczegółowo zebrać informacje dotyczące m.in. rozwoju komunikacji, wzajemnych interakcji społecznych oraz ograniczonych i powtarzalnych wzorców zachowania. Jego istotną wartością jest możliwość analizy zarówno aktualnego funkcjonowania, jak i wcześniejszego rozwoju dziecka. ADI-R może być stosowany u dzieci i dorosłych o wieku umysłowym powyżej około 2 lat.
3
ADOS-2 – standaryzowana obserwacja diagnostyczna
ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule – Second Edition) jest częściowo ustrukturyzowaną, standaryzowaną obserwacją zachowań związanych z komunikacją społeczną, interakcją oraz ograniczonymi i powtarzalnymi wzorcami zachowania. Podczas badania osoba diagnozowana uczestniczy w rozmowach i zadaniach, które umożliwiają obserwację sposobu komunikowania się i wchodzenia w interakcję. Dobór modułu ADOS-2 zależy przede wszystkim od wieku oraz poziomu rozwoju językowego osoby badanej.
4
Informacje o funkcjonowaniu w różnych środowiskach
W diagnozie ważne jest nie tylko zachowanie podczas wizyty w gabinecie. Uwzględniam również informacje dotyczące funkcjonowania dziecka w domu, szkole lub przedszkolu oraz w relacjach z rówieśnikami. Pomocne mogą być wcześniejsze opinie psychologiczne i pedagogiczne, dokumentacja poradni psychologiczno-pedagogicznej, informacje ze szkoły oraz wcześniejsze wyniki badań.
5
Integracja wyników i diagnoza różnicowa
Po zakończeniu badań analizuję łącznie: historię rozwoju + aktualne funkcjonowanie + ADI-R + ADOS-2 + obserwację kliniczną + dostępną dokumentację. Na tym etapie oceniam również, czy zgłaszanych trudności nie wyjaśniają lepiej inne zaburzenia albo czy nie występują one równocześnie ze spektrum autyzmu.
6
Omówienie wyników i zalecenia
Po zakończeniu procesu omawiam z rodzicem wyniki oraz wnioski diagnostyczne. Wyjaśniam, co wynika z poszczególnych elementów badania i jak należy rozumieć uzyskany obraz funkcjonowania dziecka. Przekazuję również zalecenia dotyczące dalszego postępowania, opinię psychologiczną oraz jeśli jest to zasadne wskazuję potrzebę dalszych konsultacji specjalistycznych.
Nie każda trudność społeczna oznacza autyzm
Podobne trudności mogą pojawiać się z różnych powodów.
Problemy w relacjach, wycofanie, sztywność zachowania, przeciążenie sensoryczne czy trudności komunikacyjne mogą współwystępować m.in. z ADHD, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami nastroju, trudnościami językowymi lub innymi problemami neurorozwojowymi.
Dlatego diagnoza nie polega na sprawdzeniu, czy dziecko „ma wystarczająco dużo cech autystycznych”.
Celem procesu diagnostycznego jest ustalenie, czy obserwowany wzorzec rozwoju i funkcjonowania odpowiada spektrum autyzmu oraz czy istnieją inne lub współwystępujące trudności wymagające uwzględnienia.
NICE również wskazuje, że diagnoza powinna obejmować historię rozwoju, funkcjonowanie w domu i edukacji, obserwację oraz ocenę możliwych rozpoznań różnicowych i współwystępujących trudności.
ADOS-2 i ADI-R – dlaczego wykorzystuję oba narzędzia?
To dwa różne źródła informacji.
ADI-R nie zastępuje ADOS-2, a ADOS-2 nie zastępuje szczegółowego wywiadu rozwojowego.
Łączne wykorzystanie informacji z wywiadu i obserwacji daje pełniejszy obraz niż interpretowanie pojedynczego wyniku. Wytyczne diagnostyczne podkreślają potrzebę integrowania wielu źródeł danych.
ADI-R odpowiada przede wszystkim na pytanie:
Jak wyglądał rozwój dziecka i jak jego funkcjonowanie zmieniało się na przestrzeni lat?
ADOS-2 pozwala natomiast obserwować:
Jak dziecko lub nastolatek komunikuje się i funkcjonuje społecznie podczas standaryzowanej sytuacji diagnostycznej?
Dlaczego rzetelna diagnoza jest ważna?
Diagnoza nie służy wyłącznie nadaniu nazwy trudnościom.
Pozwala zrozumieć indywidualny profil funkcjonowania dziecka, jego mocne strony, obszary wymagające wsparcia oraz sytuacje, które mogą powodować szczególne obciążenie.
Diagnoza pozwala:
- ocenić, czy obraz rozwoju i funkcjonowania odpowiada spektrum autyzmu,
- określić mocne strony dziecka i obszary wymagające wsparcia,
- różnicować ASD z innymi możliwymi przyczynami trudności,
- rozpoznać trudności współwystępujące,
- lepiej zrozumieć zachowania dziecka w domu, szkole i relacjach,
- zaplanować adekwatne wsparcie psychologiczne i edukacyjne,
- przygotować zalecenia dla rodziców,
- wskazać potrzebę dalszych konsultacji specjalistycznych.
Co warto przygotować przed pierwszym spotkaniem?
Jeżeli posiadasz wcześniejszą dokumentację dotyczącą rozwoju lub funkcjonowania dziecka, warto ją zabrać.
Pomocne mogą być:
- wcześniejsze opinie psychologiczne i pedagogiczne,
- dokumentacja z poradni psychologiczno-pedagogicznej,
- informacje lub opinie ze szkoły lub przedszkola,
- wcześniejsze wyniki badań psychologicznych,
- dokumentacja medyczna istotna dla zgłaszanych trudności.
- informacje dotyczące wczesnego rozwoju dziecka.
Brak wcześniejszej dokumentacji nie uniemożliwia rozpoczęcia diagnozy.
Diagnoza nie zmienia tego, kim jest Twoje dziecko.
Zależy mi, aby diagnoza była nie tylko dokumentem, ale także praktycznym narzędziem do lepszego rozumienia Twojego dziecka i planowania dalszego wsparcia.
Najczęściej zadawane pytania
W tej sekcji znajdziesz odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania dotyczące diagnozy spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży. Jeśli nie znajdziesz interesujących Cię informacji, zachęcam do kontaktu.
Czy ADOS-2 potwierdza autyzm?
Nie samodzielnie.
ADOS-2 dostarcza informacji o zachowaniach obserwowanych podczas badania, ale jego wynik powinien zostać zinterpretowany w kontekście historii rozwoju, wywiadu, obserwacji klinicznej oraz codziennego funkcjonowania dziecka.
Czy ADI-R i ADOS-2 badają to samo?
Nie.
ADI-R jest pogłębionym wywiadem dotyczącym historii rozwoju i funkcjonowania dziecka.
ADOS-2 opiera się na bezpośredniej, standaryzowanej obserwacji zachowania osoby badanej.
Dlatego narzędzia dostarczają różnych, uzupełniających się informacji.
Czy autyzm może zostać rozpoznany dopiero u nastolatka?
Nie, ale….
U części dzieci cechy są wyraźne we wczesnym rozwoju. U innych trudności mogą stać się bardziej widoczne dopiero wtedy, kiedy wraz z wiekiem rosną wymagania społeczne, szkolne i związane z samodzielnością.
Szczególnie u osób, które nauczyły się kompensować lub maskować część trudności, obraz kliniczny może być mniej oczywisty.
Czy potrzebna jest opinia ze szkoły?
Nie jest warunkiem rozpoczęcia diagnozy, ale informacje ze szkoły mogą być bardzo pomocne.
Pozwalają ocenić, jak dziecko funkcjonuje w środowisku innym niż dom i gabinet.
Czy trzeba przygotowywać dziecko do ADOS-2?
Nie należy ćwiczyć z dzieckiem zadań ani przygotowywać go do udzielania konkretnych odpowiedzi.
Wystarczy przekazać mu, adekwatnie do wieku, że podczas spotkania będzie rozmawiało z psychologiem i wykonywało różne zadania.
Co otrzymam po zakończeniu diagnozy?
Po zakończeniu procesu otrzymujesz omówienie wyników, wnioski diagnostyczne oraz zalecenia dotyczące dalszego postępowania i wspierania dziecka.
Po zakończeniu diagnozy rodzic / opiekun otrzymuje również pisemną opinię psychologiczną zawierającą opis procesu diagnostycznego, wyniki, wnioski oraz zalecenia.